Sự phụ thuộc vào nguyên liệu thô: Nút thắt lớn của ngành công nghiệp giấy Việt Nam
Dù ngành công nghiệp giấy Việt Nam đã ghi nhận tốc độ tăng trưởng đáng kể trong thập kỷ qua, một thách thức cốt lõi và dai dẳng vẫn là sự phụ thuộc lớn vào nguyên liệu thô nhập khẩu—đặc biệt là bột giấy. Mặc dù có diện tích rừng tương đối rộng và nền nông nghiệp phát triển, Việt Nam vẫn chưa thể chủ động nguồn cung bột giấy, khiến các doanh nghiệp trong nước dễ bị ảnh hưởng bởi biến động từ chuỗi cung ứng toàn cầu và áp lực chi phí đầu vào ngày càng tăng.
Hiện tại, khoảng 65% lượng bột giấy sử dụng trong nước phải nhập khẩu, chủ yếu từ Bắc Mỹ, Nam Mỹ và một số nước châu Á. Điều này khiến ngành giấy Việt Nam dễ bị tổn thương trước các yếu tố bất định như căng thẳng địa chính trị hay chi phí vận chuyển leo thang. Năm 2024, những gián đoạn chuỗi cung ứng do bất ổn quốc tế đã gây thiếu hụt nguồn cung và khiến giá bột giấy tăng vọt, đặc biệt gây khó khăn cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ vốn có biên lợi nhuận mỏng.
Mặc dù Việt Nam cũng sản xuất một lượng bột giấy trong nước, nguồn này chủ yếu đến từ các đồn điền trồng keo phát triển nhanh. Tuy nhiên, loại sợi này thường có độ bền thấp hơn so với bột giấy làm từ gỗ mềm nhập khẩu. Thêm vào đó, phần lớn các đồn điền trong nước do các hộ nông dân nhỏ quản lý, thiếu liên kết chuỗi và khả năng đồng bộ hóa sản lượng. Ngoài ra, nhiều nguồn nguyên liệu nội địa chưa đạt các chứng chỉ quốc tế như FSC, gây trở ngại lớn cho các doanh nghiệp muốn đáp ứng các tiêu chuẩn ESG (môi trường, xã hội, quản trị) ngày càng nghiêm ngặt từ đối tác toàn cầu và người tiêu dùng có ý thức bảo vệ môi trường.
Trong bối cảnh đó, một số doanh nghiệp đã chuyển hướng đầu tư vào các chiến lược thay thế nguyên liệu, nổi bật nhất là thông qua tái chế. Giấy tái chế ngày càng trở thành nguồn đầu vào quan trọng, đặc biệt trong sản xuất bao bì carton và giấy báo—những lĩnh vực không yêu cầu sợi nguyên chất chất lượng cao. Tuy nhiên, hệ thống thu gom và tái chế của Việt Nam hiện vẫn còn sơ khai, với sự phụ thuộc lớn vào mạng lưới thu gom phi chính thức, trong khi đầu tư vào công nghệ phân loại, làm sạch và tái chế hiện đại còn hạn chế.
Nhận thức được rủi ro từ việc phụ thuộc vào nhập khẩu, các chính sách hỗ trợ cũng đang dần được hình thành. Bộ Công Thương đã đề xuất các sáng kiến nhằm khuyến khích trồng rừng nguyên liệu và phát triển cơ sở chế biến bột giấy trong nước—bao gồm ưu đãi tài chính, hỗ trợ kỹ thuật và khuyến khích hợp tác công tư. Một số liên doanh công-tư hiện đang nghiên cứu xây dựng nhà máy sản xuất bột giấy tích hợp tại các khu vực như Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long—nơi có tiềm năng về lâm nghiệp và gần các trung tâm sản xuất.
Trong tương lai, nếu muốn xây dựng một ngành giấy bền vững và có sức cạnh tranh, việc giảm sự phụ thuộc vào nguyên liệu thô nhập khẩu là yếu tố bắt buộc. Khi các rủi ro toàn cầu như biến đổi khí hậu, xung đột thương mại và gián đoạn logistics trở nên khó lường, chủ động được nguyên liệu sẽ là lợi thế chiến lược. Đầu tư vào lâm nghiệp bền vững, hiện đại hóa năng lực chế biến và phát triển hệ thống tái chế sẽ giúp ngành giấy Việt Nam trở nên an toàn hơn, tuần hoàn hơn và độc lập hơn về mặt nguyên liệu.
